تبلیغات
زبان و ترجمه - زبان شناسی و ترجمه
 
زبان و ترجمه
جامع ترین سایت زبان انگلیسی و مطالعات ترجمه
درباره سایت


وبگاه «زبان و ترجمه» در سال 1384 فعالیت خود را آغاز کرد. این وبگاه در آغاز فعالیت خود، توسط گروهی از دانشجویان رشته ی مترجمی زبان انگلیسی مدیریت می شد. اکنون پس از گذشت بیش از ده سال، وبگاه «زبان و ترجمه» یکی از پر بازدید ترین وبگاه های تخصصی در حوزه ی زبان و ترجمه محسوب می شود.

مدیر سایت : صادق خجسته پناه
نظرسنجی
نظر شما در مورد مطالب و محتوای سایت چیست؟








2 اردیبهشت 90 :: نویسنده : صادق خجسته پناه

زبان شناسی و ترجمه

 آن‌ چه‌ امروز به‌ آن‌ ترجمه‌شناسی‌ یا مطالعات‌ ترجمه‌ می‌گوییم‌، رشته‌ای‌ است‌ كه‌ عمدتاً از 1950 آغاز شد. تا قبل‌ از جنگ‌ جهانی‌ اول‌، ترجمة‌ موضوع‌های‌ گوناگون‌ در انحصار گروههای‌ خاصی‌ بود. مثلاً ترجمة‌ انجیل‌ به‌ دست‌ كشیش‌ها صورت‌ می‌گرفت‌ و ترجمة‌ شعر به‌ دست‌ شعرا. مترجمان‌ برای‌ آن‌ كه‌ ترجمه‌ كنند، می‌بایست‌ در حوزة‌ متنِ مورد نظر متبحر باشند. بعد از جنگ‌های‌ جهانی‌ اول‌ و دوم‌، با گسترش‌ ارتباطات‌، نیاز به‌ ترجمه‌ در حوزه‌هایی‌ غیر از ادبیات‌ و متون‌ مذهبی‌ بیشتر شد. پس‌ كسانی‌ به‌ نام‌ مترجم‌ برای‌ ترجمة‌ اخبار، گزارش‌های‌ علمی‌ و فنی‌ و اسناد گوناگون‌ استخدام‌ شدند و ترجمه‌ به‌ صورت‌ شغل‌ درآمد. از 1950 پروژه‌های‌ ترجمه‌ ماشینی‌ آغاز شد و سه‌ گروه‌ متخصص‌ در آن‌ها به‌ كار گمارده‌ شدند: زبان‌شناسان‌، ریاضیدانان‌ و متخصصان‌ منطق‌. عدم‌ حضور مترجمان‌ در این‌ گروهها دو علت‌ داشت‌. اول‌ آن‌ كه‌ زبان‌شناسیِ نوین‌ ترجمه‌ را یكی‌ از زیرشاخه‌های‌ زبان‌شناسی‌ كاربردی‌ به‌ حساب‌ می‌آورد، كه‌ خود شاخه‌ای‌ از زبان‌شناسیِ عمومی‌ محسوب‌ می‌شد. علت‌ دوم‌ وجود این‌ باور بود كه‌ ترجمه‌ با زبان‌ سروكار دارد، پس‌ مطالعة‌ آن‌ كار زبان‌شناس‌ است‌، نه‌ مترجم‌. این‌ نگاه‌ موجب‌ شد «ترجمه‌» به‌ صورت‌ رشته‌ای‌ دانشگاهی‌ در دپارتمان‌های‌ زبان‌شناسی‌ كاربردی‌ مطالعه‌ و تدریس‌ شود. از آن‌ پس‌ ارتباط‌ ناگسستنیِ ترجمه‌ با زبان‌شناسی‌ آغاز شد. آن‌ چه‌ در اینجا می‌آید مرور كوتاهی‌ است‌ از این‌ ارتباط‌.

 در دهة‌ 60 اروپا شاهد نخستین‌ كتاب‌ نظریة‌ ترجمه‌ بود، كتابی‌ به‌ قلم‌ كتفورد  ، با عنوان‌  یك‌ نظریة‌ ترجمه‌ از دیدگاه‌ زبان‌شناسی‌  . كتفورد یكی‌ از شاگردان‌ هلیدی‌، و پیرو مكتب‌ دستور سیستمیك‌ بود. او با دقتی‌ كم‌نظیر و بی‌سابقه‌ به‌ توصیف‌ انواع‌ و سطوح‌ گوناگون‌ ترجمه‌ پرداخت‌ و در این‌ راه‌ از اصطلاحات‌ و مفاهیمی‌ كه‌ در دستور سیستمیك‌ مطرح‌ شده‌ بود یاری‌ جست‌، و در مواردی‌ هم‌ اصطلاحاتی‌ وضع‌ كرد. كتفورد همچنین‌ در بعضی‌ موارد برای‌ بعضی‌ اصطلاحات‌ متداول‌ و قدیمی‌ تعریف‌ تازه‌ای‌ منطبق‌ با دستور سیستمیك‌ قائل‌ شد. مثلاً ترجمة‌ آزاد    كه‌ معمولاً به‌ ترجمه‌ای‌ اطلاق‌ می‌شود كه‌ از لحاظ‌ معنا و مفهوم‌ چندان‌ به‌ متن‌ مبدأ مقید و وفادار نیست‌، در نظریة‌ كتفورد به‌ معنای‌ ترجمه‌ای‌ است‌ كه‌ مقید به‌ مرتبة‌ دستوری‌ نیست‌، یعنی‌ اگر كلمه‌ به‌ عبارت‌ ترجمه‌ شود، یا عبارت‌ به‌ جمله‌ ترجمه‌ شود، مرتبة‌ دستوری‌ رعایت‌ نشده‌ و از نظر كتفورد چنین‌ ترجمه‌ای‌ «آزاد» است‌. او در این‌ تعریف‌ به‌ معنا نمی‌پردازد. در سراسر كتابش‌ هم‌ حرف‌ بسیار كمی‌ در مورد معنا می‌زند، و در عوض‌ به‌ تجزیه‌ و تحلیل‌ فرم‌ بسیار می‌پردازد. علت‌ آن‌ است‌ كه‌ نظریة‌ او در واقع‌ برای‌ ترجمه‌ ماشینی‌ طراحی‌ شده‌، و چون‌ ماشین‌ معنا را نمی‌فهمد، پس‌ او می‌كوشد فرم‌ را تا جای‌ ممكن‌ تحلیل‌ كند، با این‌ فرض‌ كه‌ با تحلیل‌ دقیق‌ فرم‌ لاجرم‌ معنا هم‌ به‌ دست‌ می‌آید.

 در همان‌ دوران‌، همزمان‌ با پیدایش‌ دستور گشتاری‌، ترجمه‌شناسی‌ در آمریكا مسیر دیگری‌ را پیمود. یوجین‌ نایدا، زبان‌شناس‌ و پیرو نظریة‌ دستور گشتاری‌ بود. نظریه‌ او، كه‌ براین‌ اساس‌ استوار است‌، یكی‌ از پرطرفدارترین‌ نظریه‌های‌ ترجمه‌ در قرن‌ بیستم‌ است‌. او سالها در مقام‌ مترجم‌ و سرپرستِ «انجمن‌ ترجمة‌ كتاب‌ مقدس‌» از مسائل‌ و مشكلات‌ ترجمة‌ این‌ كتاب‌ به‌ زبان‌های‌ مختلف‌ به‌ دست‌ میسیونرهای‌ مسیحی‌ مطلع‌ می‌شد. نایدا در پی‌ یافتن‌ راه‌حل‌ برای‌ این‌ مشكلات‌، از دستور گشتاری‌ مدد جست‌ و بسیاری‌ از مفاهیم‌ آن‌ را در خدمت‌ ترجمه‌ به‌ كار گرفت‌. مهم‌ترین‌ بخش‌ نظریة‌ او كه‌ در كتاب‌  نظریه‌ و عمل‌ در ترجمه‌   به‌ صورت‌ مفصل‌ توضیح‌ داده‌ شده‌، مربوط‌ به‌ تحلیل‌ دستوری‌ و گشتارزدایی‌، یا به‌ عبارتی‌ تأویلِ جمله‌های‌ مبهم‌ است‌. او همچنین‌ تحلیل‌ مؤلفه‌های‌ معنایی‌ را در خدمت‌ معادل‌گزینی‌ مطرح‌ كرد و با ذكر مثال‌های‌ متعدد از ترجمه‌های‌ انجیل‌، به‌ تفصیل‌ در این‌ باب‌ سخن‌ گفت‌. نظریة‌ او موجب‌ تألیف‌ كتاب‌ مهم‌ دیگری‌ در این‌ حوزه‌ شد به‌ نام‌  ترجمة‌ معنامدار   به‌ قلم‌ لارسن‌، كه‌ آن‌ هم‌ براساس‌ زبان‌شناسی‌ زایشی‌ و دستور گشتاری‌ استوار بود.

 مكتب‌ لایپزیگ‌، نخستین‌ مكتب‌ ترجمه‌شناسی‌ كه‌ در دهة‌ 70 در دانشگاه‌ لایپزیگ‌ تأسیس‌ شد، كار خود را براساس‌ شیوه‌های‌ تحقیق‌ در زبان‌شناسی‌ استوار كرد و اعلام‌ كرد ترجمه‌پژوهی‌ باید از زبان‌شناسی‌ استفاده‌ كند. مؤسسان‌ و پیروان‌ این‌ مكتب‌، از جمله‌ نیوبرت‌، رایس‌، كاده‌ و كُلِر، همه‌ از زبان‌شناسی‌ به‌ ترجمه‌ روی‌ آوردند و از آن‌ منظر به‌ ترجمه‌ نگریستند. مهم‌ترین‌ دستاورد آن‌ها، ارائه‌ تعریف‌های‌ مختلف‌ از مفهوم‌ معادل‌، انواع‌ و سطوح‌ آن‌ در متن‌های‌ علمی‌ و فنی‌ بود، كه‌ منجر به‌ پدید آمدن‌ چندین‌ طبقه‌بندی‌ در این‌ حوزه‌ شد.

 یكی‌ از مهم‌ترین‌ مسائلی‌ كه‌ زبان‌شناسی‌ و ترجمه‌شناسی‌ را به‌ هم‌ نزدیك‌ كرد، بحث‌ معنا بود. ترجمه‌ همواره‌ با معادل‌ سروكار دارد، و معادل‌ همواره‌ با معنا. زبان‌شناسی‌ به‌ معنا پرداخت‌ و آن‌ را در سطح‌ كلمه‌، جمله‌، متن‌ و گفتمان‌ بررسی‌ كرد. در سطح‌ كلمه‌ مفاهیمی‌ چون‌ معنای‌ صریح‌، معنای‌ تلویحی‌، تحلیل‌ مؤلفه‌ای‌ و حوزه‌های‌ معنایی‌ را مطرح‌ كرد؛ در سطح‌ جمله‌ به‌ مفاهیمی‌ چون‌ پیش‌فرض‌   و كنش‌های‌ گفتاری‌   پرداخت‌؛ و در سطح‌ متن‌ و گفتمان‌، مفاهیمی‌ چون‌ تحلیل‌ جمله‌ از لحاظ‌ اطلاعات‌ جدید و قدیم‌، و انسجام‌ نحوی‌ و منطقی‌ و نظایر این‌ها را بررسی‌ كرد. این‌ نكات‌ در آثار ترجمه‌پژوهانی‌ چون‌ نایدا (1964 و 1969)، نیومارك‌ (1988)، حئیم‌ و میسون‌ (1990)، بل‌ (1991) و بیكر (1992) به‌ خوبی‌ بررسی‌ شده‌اند. نظریه‌ فیلمور در مورد معنا نیز از طریق‌ آثار ترجمه‌پژوهانی‌ چون‌ اسنل‌ هورنبی‌ (1988) در تحلیل‌ متن‌ به‌ كار گرفته‌ شد. تحلیل‌ نقش‌های‌ زبانی‌ نیز به‌ ترجمه‌شناسی‌ راه‌ یافت‌ و موجب‌ شد طبقه‌بندی‌ تازه‌ای‌ از انواع‌ ترجمه‌، به‌ دست‌ نیومارك‌ (1989) فراهم‌ شود.

 در 1972 هولمز، ترجمه‌پژوه‌ بنام‌، برای‌ رشته‌ای‌ كه‌ از آن‌ پس‌ «مطالعات‌ ترجمه‌» نام‌ گرفت‌، اعلام‌ استقلال‌ كرد، یعنی‌ آن‌ را رشته‌ای‌ مستقل‌ از زبان‌شناسی‌ دانست‌ و برای‌ آن‌ زیرشاخه‌هایی‌ قائل‌ شد. در دهة‌ 80 بخش‌هایی‌ از این‌ رشته‌ به‌ سرعت‌ از زبان‌شناسی‌ فاصله‌ گرفت‌ و به‌ رشته‌هایی‌ چون‌ ادبیات‌ تطبیقی‌، جامعه‌شناسی‌ و مطالعات‌ پساـاستعماری‌ نزدیك‌ شد. در این‌ ایام‌، در كنار رویكردهای‌ زبان‌شناختی‌ كه‌ در مورد معنا و معادل‌ و انواع‌ ترجمه‌ بحث‌ می‌كردند، نقش‌ ترجمه‌ در تاریخ‌، در جامعه‌، و در شكل‌گیری‌ هویت‌ فرهنگی‌ و بازنمایی‌ آن‌ مطرح‌ شد. اما حتی‌ در این‌ مطالعات‌ بین‌رشته‌ای‌ هم‌ اصطلاحات‌، مفاهیم‌ و طبقه‌بندی‌هایی‌ كه‌ زبان‌شناسی‌ مطرح‌ كرده‌ بود، پیوسته‌ به‌ كار گرفته‌ شد.

 * * *

 بسیاری‌ از زبان‌شناسان‌ ترجمه‌پژوه‌ غالباً رابطة‌ زبان‌شناسی‌ و مطالعات‌ ترجمه‌ را رابطه‌ای‌ یكسویه‌ دانسته‌اند و بر این‌ باور بوده‌اند كه‌ راه‌ مطالعه‌ و بررسی‌ ترجمه‌ و تدوین‌ نظریة‌ ترجمه‌، زبان‌شناسی‌ و استفاده‌ از یافته‌های‌ آن‌ در حوزة‌ ترجمه‌ است‌. اما كمتر پیش‌ آمده‌ كه‌ زبان‌شناسان‌ این‌ رابطه‌ را دوسویه‌ و متقابل‌ ببینند. حال‌ آن‌ كه‌ اطلاعاتی‌ كه‌ می‌توان‌ با مطالعة‌ ترجمه‌ به‌ دست‌ آورد، یا تاكنون‌ از طریق‌ ترجمه‌ به‌ دست‌ آمده‌، در بسیاری‌ موارد به‌ زبان‌شناسی‌ یاری‌ می‌رساند یا رسانده‌ است‌. مثلاً فیلمور (1973 و 1997) از ساپیر می‌گوید كه‌ در 1921 چندین‌ ترجمه‌ از یك‌ جملة‌ انگلیسی‌ را به‌ كار گرفت‌ تا نشان‌ بدهد زبان‌های‌ مختلف‌ روش‌های‌ متعدد و مختلفی‌ برای‌ بیان‌ مفاهیم‌ در قالب‌ واژه‌ و دستور دارند. نمونة‌ دیگر یاكوبسن‌ (1959) است‌ كه‌ معتقد است‌ مقایسة‌ زبان‌ها مستلزم‌ بررسیِ ترجمه‌پذیریِ متقابل‌ آن‌هاست‌، و علم‌ زبان‌شناسی‌ باید پیوسته‌ به‌ ارتباط‌ بین‌ زبانی‌، یا به‌ عبارتی‌ ترجمه‌، توجه‌ داشته‌ باشد. در كنار این‌ها، فیلسوفی‌ چون‌ كواین‌ معتقد است‌ نظریه‌ معنا باید نظریة‌ ترجمه‌ باشد، یعنی‌ از طریق‌ نظریة‌ ترجمه‌ می‌توان‌ به‌ نظریة‌ معنا دست‌ یافت‌.

 آن‌ چه‌ مسلّم‌ است‌، ارتباط‌ میان‌ ترجمه‌شناسی‌ و زبان‌شناسی‌ ارتباط‌ متقابل‌ است‌، اما نمی‌توان‌ گفت‌ زبان‌شناسی‌ تنها راه‌ پرداختن‌ به‌ ترجمه‌ است‌، به‌ ویژه‌ آن‌ كه‌ در رشته‌ای‌ كه‌ امروز مطالعات‌ ترجمه‌ نام‌ دارد، ترجمه‌ دیگر محدود به‌ مفاهیمی‌ چون‌ «معادل‌» یا برگرداندن‌ متنی‌ از یك‌ زبان‌ به‌ زبانی‌ دیگر نیست‌، بلكه‌ فرایندی‌ است‌ كه‌ پیوسته‌ با تاریخ‌ و جامعه‌ و مناسبات‌ قدرت‌ در ارتباط‌ است‌.

فرزانه فرحزاد ( عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی )





نوع مطلب : درباره رشته مطالعات ترجمه، 
برچسب ها :
لینک های مرتبط :
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر


آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :